Κωνσταντίνος Δ.Κακαβελάκης

                                        © Copyright  - Isophonia 2009 Nearchos Research Center for the Arts & Konstantinos D.Kakavelakis [11-03-2009 ]
                                                                                                         Dragatakis  Musical Examples  -  Copyright  Filippos Nakas - Μusic Editions
                                                                                                         Dragatakis   Musical Examples - Electronic Transcription by John Sabrovalakis.

Ένα πολύ ενδιαφέρον και πρωτότυπο πρόγραμμα παρουσίασε στις19 Ιανουαρίου 2009 και ώρα 20.30 στο Μουσείο Μπενάκη - Πειραιώς 138,
το Μουσικό Σύνολο της Κρατικής Ορχήστρας Αθηνών "Ηχόχρωμα" υπό τη διεύθυνση του Ανδρέα Τσελίκα.
Παρουσιάστηκαν τα έργα των Σιμπέλιους, Δραγατάκη, Παπουτσή και Στραβίνσκυ.
Ως σολίστ του κλαρινέτου στο έργο του Δημήτρη Δραγατάκη ανέλαβε ο δεξιοτέχνης του κλαρινέτου και μουσικός ερευνητής
Γιάννης Σαμπροβαλάκης.

Η συναυλία ξεκίνησε με τη σουίτα για έγχορδα, τύμπανα και τρίγωνο "Rakastava" (1911-1912) του φιλανδού συνθέτη Jean  Sibelius. (1865-1957)

Ο φινλανδός Σιμπέλιους (8 December 1865–20 September 1957) με σουηδικές ρίζες και προπαιδεία διαμόρφωσε τη  μουσική του προσωπικότητα δεχόμενος πολλές επιρροές σε μια εποχή γενικότερων ανακατατάξεων και πολιτικών αναδιαμορφώσεων στο σκανδιναβικό και ευρωπαϊκό χώρο.

Ο πρώτος παγκόσμιος πόλεμος παίζει ένα καθοριστικό ρόλο στις αποφάσεις του σχετικά με την στάση του στην διεθνή μουσική σκηνή  Ενώ είχε σπουδάσει νομικά τελικά αφιερώθηκε στην μουσική. Επηρεάστηκε βαθιά απο τις κατακτήσεις του ευρύτερου κινήματος του μουσικού ρομαντισμού που είχε εξαπλωθεί στην Ευρώπη στο τέλος του 19ου αιώνα εκμεταλευόμενος και τις νέες αντιλήψεις που διαμορφώθηκαν γύρω απο την αρμονική ελευθεριότητα και νέα μεθοδολογία της μουσικής πράξης εκεί γύρω στις αρχές του 20ου αιώνα.

Πραγματοποίησε μουσικές σπουδές εκτός απο το Ελσίνκι επίσης στο Βερολίνο και στην Βιέννη λίγο πριν απο το γύρισμα προς τον 20ο αιώνα.
Η ενόργανη σουίτα "Rakastava" ("Ο εραστής") δομείται σε τρία διαφορετικά μέρη που  σκιαγραφούνται μέσα απο τρία ποιητικά επεισόδια  ενός ομώνυμου ποιήματος της δημοτικής παράδοσης της Φινλανδίας που συγκαταλέγεται  στην δημοτική ποιητική ανθολογία Κanteletar.
Αναθεωρήθηκε απο τον συνθέτη τρείς φορές.

Ο συνθέτης εμπνέεται μέσω της διείσδυσης  του στην ποιητική εσωτερικότητα
  Είχε πρωτοσυνθέσει αυτή την ποιητική  ενότητα για μικτή χορωδία ήδη το 1893-94, με αφορμή ένα διαγωνισμό σύνθεσης του Πανεπιστημίου του Ελσίνκι, στον οποίον κέρδισε το δεύτερο βραβείο.
Παρόλα αυτά δεν ήταν ευχαριστημένος με το αποτέλεσμα και ξαναπροσπάθησε να προσεγγίσει ακόμα πιο κοντά την ένταση και εσωτερική πλοκή της ποιητικής μεταφορικότητας.

Αναδιασκεύασε  την ενότητα για ανδρική χορωδία και ορχήστρα και αργότερα ακόμα μια φορά για χορωδία α καπέλλα.
Η προγραμματική λεπτομερειακότητα και ο μετασχηματισμός της χορωδιακής άποψης σε ενόργανη μετασύσταση επετεύχθη τελικά το 1911 -1912. Την διηύθυνε ο ίδιος ο συνθέτης.
Σε αυτή την τελευταία αλλά πιο ώριμη προσπάθειά του ο Sibelius αναδεικνύει μια άλλη πτυχή των ικανοτήτων του αυτής  της διανοητικής ακριβολογικής διείσδυσης του στον φαντασιακό χώρο των φευγαλέων  στοχασμών και αισθημάτων με την οποία το ποιητικό  υλικό μετατρέπεται  σε καθαρό ήχο, μια μεταφορά που συλλαμβάνει και μετουσιώνει ηχητικά την ποιητική ορμητική φαντασία.
Η προγραμματικότητα είναι πολύπλοκη και σαφώς ακολουθεί την ποιητική συμβολικότητα σε μια ακολουθία ηχητικών ενοποιημένων ενσαρκώσεων του ποιητικού τοπίου
που διαφαίνονται ήδη απο το πρώτο μέρος μέσα απο δομικά μελωδικά  μικρομορφώματα που χτίζουν τους ποιητικούς συνειρμούς

Κριτικό Μετασχόλιο για την ερμηνεία

Μεστή με ρυθμική ζωντάνια και με το απαραίτητο διαχωριστικό σφρίγος των εσωτερικών  μελωδικών περιγραμμάτων των εγχόρδων ήταν η ερμηνεία της σουίτας  με τα μέρη "Der  Liebende," (Aυτός που αγαπά), Ο δρόμος της αγαπημένης  "The Way (or Path) of the Lover," and "Good Night, My Beloved -- Farewell"
Ο Ανδρέας Τσελίκας κατηύθηνε με σαφήνεια και σιγουριά το ορχηστρικό σύνολο τονίζοντας με μια δική του δουλεμένη εσωτερικότητα την ηχητική ροή των ποιητικών αντανακλάσεων της μουσικοποιητικής σύνθεσης του Sibelius.
Η ερμηνεία ανέδειξε την τριμερή μορφή  που ακολουθούσε την προγραμματική μεταβατικότητα της ποίησης  ως συνολικό γεγονός. Οι κρίκοι της συνδέονταν με  υπογραμμισμένες ανεξάρτητες κινήσεις στην ιεραρχική δομή του έργου που σημειώνονταν τελετουργικά μέσα απο  την
την βαθιά απόμακρη προοπτική των τυμπάνων στο πρώτο μέρος (Ο εραστής) και τελευταίο μέρος (Καληνύχτα  - στο καλό) και την διακριτική   ευθραυστότητα και μυστηριακότητα των μεταλλικών ηχήσεων του τριγώνου στο τέλος του κεντρικού μέρους ( Ο δρόμος της αγαπημένης) .
Η πολυφωνική ιδιωματικότητα της αρμονικής γλώσσας  του Sibelius που ανάγει στην προεπεξεργασμένη εκδοχή του έργου για χορωδία α καπέλλα απο το 1898 αποδόθηκε με διαύγεια και  διάφάνεια . Τόνισε τον ξεχωριστό ελεγειακό χαρακτήρα της σύνθεσης   Σε μια επόμενη εκτέλεση του έργου αναμένουμε μια διεισδυτικότερη προσέγγιση των μετασχηματισμένων ποιητικών αποσπασματικοτήτων έτσι ώστε να αναδειχθεί ακόμα περισσότερο η ποιητική αναγωγή και να αποκαλυφθεί η οργανική ολοκλήρωση.

          Ακολούθησε το Κοντσέρτο δωματίου για κλαρινέτο και ορχήστρα εγχόρδων

του Έλληνα μουσουργού Δημήτρη Δραγατάκη (1914-2001)  το οποίο ερμήνευσε  με συγκρoτημένη δεξιοτεχνία και εκφραστική ωριμότητα
                    ο Γιάννης Σαμπροβαλάκης.

Ο Δημήτρης Δραγατάκης ξεκίνησε τη συνθετική του δραστηριότητα σε αρκετά μεγάλη ηλικία και σύντομα διαμόρφωσε ένα έντονα προσωπικό νεωτεριστικό ιδίωμα, πλουτίζοντας το ρεπερτόριο της ελληνικής έντεχνης μουσικής με περισσότερα από 130 έργα διαφόρων κατηγοριών.

            Η πολύπλευρη  δημιουργική και παιδαγωγική προσφορά του δασκάλου
             πολλών απο εμας των νεωτέρων Δημήτρη Δραγατάκη τον κατατάσσει
                ανεπιφύλακτα στους κορυφαίους Έλληνες συνθέτες και παιδαγωγούς

του δευτέρου μισού του 20ού αιώνα.

Το κοντσέρτο δωματίου για κλαρινέτο και ορχήστρα εγχόρδων, συνετέθη
το 1962 και υπήρξε το πρώτο έργο του Δραγατάκη στο είδος του κοντσέρτου.
Η αρμονική γλώσσα βασίζεται σε μια δική του ατονική ιδιωματικότητα.
Το έργο βάσει μιας χειρόγραφης αναφοράς του συνθέτη ήταν αφιερωμένο στον κορυφάιο της ΚΟΑ Χαράλαμπο Φαραντάτο ο οποίος το  πρωτοερμήνευσε το 1963 για μια ηχογράφηση με σκοπό την ραδιοφωνική μετάδοση του το ίδιο έτος.
Το έργο αυτό δεν  είχε παρουσιαστεί  δημόσια μέχρι το 1981. Την πρώτη δημόσια ερμηνεία του πραγματοποίησαν ο σολίστ του κλαρινέτου
Νίκος Γκίνος σε συνεργασία με την Μ.Ο.Α (Μικρή Ορχήστρα Αθηνών) με κορυφαίο της τον Τάτση Αποστολίδη το 1981.
Το έργο συνδυάζει το έντεχνο με το φυσικό προσπαθώντας να συνταιριάξει την μηχανιστική κατασκευή με την οργανική ανάπτυξη και να συγκρατήσει τον συνειρμισμό με συμπαραδηλώσεις δομικών κανόνων για να προβάλλει την αντίθεση μεταξύ της ελεύθερης φαντασίας και των μηχανικών κανόνων. Δανείζεται την αντιπαράθεση  της θεματικής επανεμφάνισης και εναλλαγής θεμάτων μεταξύ ορχήστρας και σόλο οργάνου  σε μια μεταγενέστερή της όμως διάρθρωση απο αυτής του μπαρόκ(ritornello)  όπου εδώ τα επανεμφανιζόμενα θέματα της ορχήστρας όμως δεν κρατούν την αυστηρή αντιπαραθετική ακολουθία σε σχέση με το σόλο όργανο
tutti-solo-tutti-solo-tutti
Πολύ περισσότερο οι αντιπαραθέσεις χρησιμοποιούνται σαν ελεύθεροι διάλογοι και συνομιλίες που υπογραμμίζουν την αλληλοδέσμευση των μελωδικών διατυπώσεων.
Η αντίθεση μεταξύ υποκειμένου και αντικειμένου στην σύνθεση αυτή είναι εμφανής θέτοντας σε κίνηση την διαλεκτική δύναμη του νού διαγράφοντας τα όρια μεταξύ ελευθερίας και αναγκαιότητας εισάγοντας τις μελωδικές τάσεις αυτονομίας του κλαρίνου ως ενδιάμεσες προσπάθειες  αποδέσμευσης  απο την διαλεκτική εξάρτηση

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

Στο πρώτο μέρος του έργου Allegro deciso εμφανίζεται στα έγχορδα το περίγραμμα ενός ανοιχτού διαλόγου απο 18  ενότητες μουσικών μέτρων που παρουσιάζουν αποσπασματικά με παραλασσόμενο αντιμεταθετικό τρόπο   ένα θεματικό πυρήνα  ο οποίος επαναδιατυπώνεται απαντητικά στο μέτρο 19 απο το κλαρινέτο.


Dragatakis Musical Example ©Copyright- Filippos Nakas - Music Editions

Η πρώτη επαναδιατύπωση ολοκληρώνεται με μία άμεση σύντομη ελεύθερη μιμητική αντίδραση της ορχήστρας στην κατάληξη του σόλο οργάνου. Η αμέσως επόμενη εμφάνιση του κλαρινέτου έρχεται να αναπτύξει πρωταγωνιστικά τον αρχικό μελωδικό πυρήνα προς μια διευρυμένη ενότητα  εμπλουτίζοντας την εσωτερική του μετρική και ρυθμολογική σύσταση μεγενθύνοντας έτσι  τον φαντασιακό χώρο.
 Το σόλο όργανο συνοδεύεται έως το μέτρο 63 απο επαναλαμβανόμενες ρυθμικές φιγούρες των εγχόρδων κυρίως σε σύσταση ογδόων άλλοτε σε ομαλή και άλλοτε σε συμπιεσμένη παράταξη διαγράφοντας μια συνολική αίσθηση αγωνιώδους επίσπευσης η οποία  εντατικοποιείται στην επόμενη ενότητα των 15 μέτρων (μέτρο 63-77) συνοδευόμενη απο το αρχικό μοτιβικό  σχήμα της κεντρικής μουσικής ιδέας. Tα έγχορδα  μοναχικά αναδιοργανώνουν  την κεντρική αυτή ιδέα προς μια νέα αναδιατύπωση που με την σειρά της καταλύεται απο την επιβλητική παρουσία του κλαρινέτου για τα μέτρα 89 έως 114 σε διαφορετικούς συνδυασμούς σχηματισμών ογδόων στην υψηλή περιοχή του οργάνου και με μια πλούσια αρμονική διαστηματική ακολουθία. Οι συνειρμικές προεκτάσεις συγκροτούν αυτή την αντίφαση μεταξύ ετερονομίας και αυτονομίας διατυπώνοντας συνεχώς την  αγωνία αναζήτησης  μιας άλλης Ιδέας.






















  Dragatakis Musical Example -© Copyright- Filippos Nakas - Music Editions




Aπο το μέτρο 115 δημιουργείται ήδη μια  άλλη προσπάθεια προέκτασης του κεντρικού πυρήνα σε ανιούσες επαναλαμβανόμενες συστάδες ογδόων με μικρές ή χρωματικές  ή μικροδιαστηματικές σχέσεις οι οποίες προοδευτικά θα καταλήξουν σε μικρά επαναλαμβανόμενα  συμμετρικά ρυθμικά σχήματα  πάνω σε μια νότα (στοιχείο που ήδη έχει εμφανιστεί στην έναρξη του μέρους) τα οποία παρακολουθούν την  διευρυνόμενη και όλο πρωταγωνιστικότερη εξέλιξη της παρουσίας του κλαρινέτου. Το κλαρινέτο άλλοτε συμπτύσσει και άλοτε διευρύνει το πρωταρχικό μελωδικό υλικό κινούμενο σε διαφορετικές  διαστηματικές περιοχές με μια εντυπωσιακή ευλυγισία μέχρι το μέτρο 173 όπου σόλο όργανο και έγχορδα καταλήγουν μέσω μιας ρυθμικής ανασυγκρότησης σε ένα  συντονισμένο καταληκτικό υπερτονισμό  του κεντρικού θεματικού πυρήνα σαν μια τελική φυσική σκοπιμότητα.

 





Dragatakis Musical Example -© Copyright- Filippos Nakas - Music Editions

ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ

Στο αργό αυτό μέρος του έργου μέσα σε ένα τελείως διαφορετικό περιβάλλον διαγράφεται  η αίσθηση μιας  φυσικής μορφής που μόλις διακρίνεται μέσα απο το πέπλο μιας αργά επαναλαμβανόμενης  ιδιαίτερότητας που κάνει την παρουσία της έντονα σε όλο το μέρος αυτό μέσα απο εναλλασόμενους σχηματισμούς τριήχων απο επαναλαμβανόμενους συνδυασμούς πλησίων φθόγγων  στην περιοχή των εγχόρδων. 





















 



Dragatakis Musical Example -© Copyright- Filippos Nakas - Music Editions

Η μουσική ποιητικότητα αφαιρεί αργά το πέπλο και αρχίζει να αντανακλά μουσικές Ιδέες που προκαταβάλλουν τον ακροατή και διαταράσσουν την επίμονη φυσικότητα. Η εναλλαγή μεταξύ φυσικής- μιμητικής και ψυχολογικής - εκφραστικής κατάστασης είναι εμφανής και η ύπαρξη μέσα στην ύπαρξη καθρεφτίζεται μέσα απο την παρουσία του κλαρινέτου ειδικότερα απο τα μέτρα 25 έως 35  σαν μια εξωτερίκευση ζωοδοτριών ιδεών, μια ένταση που επενεργεί υπαινικτικά διαγράφοντας την κατάσταση ενός άλλου ονείρου που προσωρινά ξαναχάνεται αργά μέσα στην μελαγχολική επαναλαμβανόμενη φυσικότητα.

ΜΕΡΟΣ ΤΡΙΤΟ
 

Στο τρίτο γοργό και έντονα ζωντανό μέρος η συντομία συγκλίνει με την ένταση του αποτελέσματος. Ο ανασχηματισμός του συνδυασμού εσωτερικών και εξωτερικών  αισθήσεων εντοπίζεται σε μια μορφολογία  που ειρωνεύεται την παραδοσιακότητα μέσω μιας par excellence συμπεριφοράς. Η παράδοξη λειτουργία επανεμφανίζει κάθε φορά  πιθανότητες δημιουργίας νέων όρων αλληλεξάρτησης των ξεχωριστών φωνών μεταξύ τους που κινούνται μέσα απο μια εγγενή ροπή.






























Dragatakis Musical Example -© Copyright- Filippos Nakas - Music Editions

Η θεματική ανάπτυξη ενώ προσεγγίζει τις αναλογίες εξέλιξης  παραδοσιακών κλασσικών μορφών ξεφεύγει απο τα δεσμά των συμβάσεων
μέσω μιας δικής της αυτογενούς ανάπτυξης που βασίζεται κυρίως σε μία ρίζα που ξετυλίγει την μορφή της διαδοχικά με συνταιριάξεις  που οδηγούν σε δυναμικά πεδία, που αναπτύσσονται μέσα απο τα προηγούμενα, ενώ όλα βρίσκονται σε συνεχή κίνηση προκειμένου να σχηματίσουν αυτή την ενιαία οργανικότητα η οποία στο τέλος του έργου σηματοδοτείται ως μια  λύση συμφιλίωσης των αντιφάσεων.

Κριτικό μετασχόλιο για την ερμηνεία

Η εξαιρετική ερμηνεία του σολίστα του κλαρινέτου και μουσικού ερευνητή Γιάννη Σαμπροβαλάκη και των κορυφαίων μουσικών της ορχήστρας εγχόρδων ΗΧΟΧΡΩΜΑ της Κρατικής Ορχήστρας Αθηνών Κ.Ο.Α ανέδειξε με τον καλύτερο τρόπο αυτή την σημαντική μουσική δημιουργία του Δημήτρη Δραγατάκη.  Με μια ερμηνευτική διεισδυτικότητα ο Γιάννης Σαμπροβαλάκης σημείωσε με μεγάλη σαφήνεια την σολιστική φραστική πλοκή  και ανάπτυξη. Συνεργαζόμενος με την ορχήστρα εγχόρδων με ευελιξία και μουσική διαλογική ετοιμότητα αποκάλυψε με λεπτούς και δεξιοτεχνικούς χειρισμούς  την μορφοπλαστική και ποιητική δύναμη της μουσικής γραφής του συνθέτη. Εσωτερική τελεολογία και συστατικά στοιχεία της σύνθεσης αποδόθηκαν  μέσα  απο τις καλά μελετημένες  δυναμικές και καλοζυγιζμένες ηχοχρωματικές  αντιθέσεις και συνυπάρξεις μεταξύ των δύο πλευρών αυτών της ορχήστρας και του σολίστα, καθοδηγούμενων απο μια περιεκτική σε κινήσεις και σημασία μουσική διεύθυνση,   του  αρχιμουσικού Ανδρέα Τσελίκα.

---------------------------------------------------------------

Το δεύτερο μέρος της συναυλίας άρχισε με το έργο "La llama doble" για έγχορδα και τύμπανα του νεαρού συνθέτη Γιώργου Παπουτσή.
Ο Παπουτσής εμπνεόμενος απο τον Οτάβιο Πάζ προσπάθησε με σοβαρότητα να προσεγγίσει με ένα ενδιαφέροντα μουσικό τρόπο την σημασία του έρωτα και του ερωτισμού όπως αποτυπώνεται στο έργο του συγγραφέα Οτάβιο Πάζ "La llama doble. Amor y erotismo", ως θεμελιώδη, δηλαδή, πυρήνα της ανθρώπινης ύπαρξης και συνεπώς του ανθρώπινου πολιτισμού όπως περιγράφεται στο σχετικό σημείωμα του προγράμματος της ΚΟΑ . Το έργο διάρκειας περίπου 10λεπτών  εξελίσσεται μέσα απο  αρμονικές  μικροδιαφοροποιήσεις που διατυπώνονται εντός μιας γενικότερης στατικότητας που προσπαθεί να εισέλθει σε ένα κεντρικό πυρήνα της ύπαρξης. Η φιλοσοφική προδιάθεση και ο πρόλογος του συνθέτη επισημαίνουν μια στοχευμένη προγραμματικότητα πολύ υψηλών στόχων.

Η συναυλία ολοκληρώθηκε με το κοντσέρτο σε Ρε μείζονα για ορχήστρα εγχόρδων του Ιγκορ Στραβίνσκυ. Πρόκειται για ένα σχετικώς όψιμο νεοκλασικιστικό δείγμα γραφής του Στραβίνσκυ, που εκ πρώτης όψεως παραπέμπει σε κοντσέρτα για έγχορδα της μπαροκικής περιόδου.